Ο ρόλος της διατροφής σε ασθενείς με χρόνια νεφρική ανεπάρκεια

15/12/2012

Γράφει η Μαρία Παναγιωτοπούλου / Διαιτολόγος – Διατροφολόγος / m.panagiotopoulou@hotmail.com

Οι νεφροί βρίσκονται στο άνω και κάτω πίσω μέρος της κοιλιάς μπροστά από τις κατώτερες πλευρές. Είναι δύο, ένας αριστερός και ένας δεξιός. Έχουν σχήμα φασολιού και ο δεξιός βρίσκεται χαμηλότερα από τον αριστερό γιατί το ήπαρ βρίσκεται ακριβώς από πάνω του και τον απωθεί. Ο υγιής νεφρός έχει μήκος 9 – 12cm ανάλογα με την σωματική διάπλαση του ατόμου και βάρος περίπου 150γρ. Επίσης, ο καθένας διαθέτει ένα εκατομμύριο περίπου μικροσκοπικές μονάδες φιλτραρίσματος. Το αίμα περνώντας μέσα από αυτές τις μονάδες καθαρίζεται από : τις άχρηστες ουσίες, τα προϊόντα μεταβολισμού, τις τοξίνες ενώ παράλληλα αποβάλλεται και η περίσσεια υγρών. Καθημερινά οι νεφροί φιλτράρουν 200 λίτρα αίματος. Επομένως γίνεται αντιληπτό πως πρόκειται για ένα φυσικό φίλτρο το οποίο αποτοξινώνει τον οργανισμό.

Πιο συγκεκριμένα, οι λειτουργίες των νεφρών είναι οι ακόλουθες :

  1. Αφαίρεση των τοξινών από το αίμα μέσω των ούρων και επαναφορά του καθαρού αίματος πίσω στο σώμα.
  2. Ρύθμιση της ποσότητας του νερού και των ηλεκτρολυτών(νάτριο, κάλιο, ασβέστιο, φώσφορος) μέσω της παραγωγής ούρων, έτσι ώστε να παραμένει στο σώμα η σωστή ποσότητα νερού και ηλεκτρολυτών.
  3. Παραγωγή ορμονών, οι οποίες : ρυθμίζουν την παραγωγή ερυθρών αιμοσφαιρίων(ερυθροποιητίνη) και την αρτηριακή πίεση(αγγειοτενσίνη)
  4. Ενεργοποίηση της βιταμίνης D, η οποία βοηθά στην δέσμευση του ασβεστίου από τα οστά.

Αξίζει να σημειωθεί ότι πολλά άλλα όργανα εξαρτώνται από την σωστή λειτουργία των νεφρών προκειμένου να λειτουργήσουν και τα ίδια σωστά.

Εύκολα όμως οι παραπάνω λειτουργίες μπορούν να επηρεαστούν με αποτέλεσμα την εξασθένιση της νεφρικής λειτουργίας. Αρχικά, με το πέρασμα των χρόνων η λειτουργία των νεφρών εξασθενεί. Επίσης, πολλές παθήσεις, όπως η πολυκυστική νόσος των νεφρών, ο σακχαρώδης διαβήτης τύπου 1 και 2 και η υπέρταση, μπορούν να βλάψουν την λειτουργία τους. Προβλήματα σε κάποια όργανα του σώματος όπως η καρδιά και το ήπαρ μπορούν να προκαλέσουν δυσλειτουργία των νεφρών. Επιπλέον, βλάβες προκαλούνται από την χρήση φαρμάκων, από μολύνσεις του ουροποιητικού συστήματος και από πέτρες που είναι δυνατόν να εμφανιστούν στην συγκεκριμένη περιοχή. Η ελλιπής αιμάτωσή τους είναι μια ακόμα αιτία βλάβης των νεφρών.

Τι συμβαίνει όμως στην περίπτωση της χρόνιας νεφρικής ανεπάρκειας(ΧΝΑ); Τα πράγματα είναι λίγο πιο σύνθετα αφού πρόκειται για μη αναστρέψιμη μείωση της λειτουργίας των νεφρών και μόνιμη καταστροφή των ιστών που καθαρίζουν το αίμα από τις άχρηστες ουσίες. Εφ’ όσον λοιπόν οι νεφροί δεν λειτουργούν σωστά δεν μπορούν να αποβάλλουν τις άχρηστες ουσίες μέσω των ούρων δημιουργώντας προβλήματα στην υγεία. Επίσης δεν παράγουν τις ορμόνες που πρέπει με αποτέλεσμα ορμονικές διαταραχές, οι οποίες βλάπτουν πολλά συστήματα του οργανισμού. Υπάρχουν διάφορα στάδια εξέλιξης της νόσου αλλά στο τελικό στάδιό της οι νεφροί υποστηρίζονται με μηχανικό τρόπο(αιμοκάθαρση ή περιτοναϊκή κάθαρση). Οι συχνότερες αιτίες της ΧΝΑ είναι :ο σακχαρώδης διαβήτης, η υπέρταση, οι διαφόρου τύπου νεφροπάθειες, οι μολύνσεις του ουροποιητικού, οι κύστες, η νεφρολιθίαση, τα εκ γενετής προβλήματα που πλήττουν το ουροποιητικό σύστημα καθώς και η χρόνια χρήση φαρμάκων και ναρκωτικών ουσιών.

Στο αρχικό στάδιο η νόσος δεν προκαλεί ιδιαίτερα προβλήματα παρά μόνο αυξημένη αρτηριακή πίεση. Μπορεί κάποιος να πάσχει από ΧΝΑ, να μην αισθάνεται άρρωστος αλλά μπορεί να έχει αυξημένη πίεση και να μην το γνωρίζει αν δεν την μετρά τακτικά. Η υψηλή τιμή κρεατινίνης του ορού αποτελεί μια ακόμα ένδειξη έναρξης της νόσου, γιατί αν τα νεφρά ήταν υγιή θα μπορούσαν να την απομακρύνουν μέσω των ούρων. Επίσης, παρατηρείται απώλεια πρωτεϊνών μέσω των ούρων(κυρίως αλβουμίνης) αφού αν λειτουργούσαν σωστά θα απέβαλλαν όλες τις άχρηστες ουσίες εκτός από τις πρωτεΐνες. Τέλος τα οιδήματα στα πόδια και στους αστραγάλους λόγω κατακράτησης υγρών και νατρίου καθώς και οι ηλεκτρολυτικές διαταραχές είναι συνηθισμένες καταστάσεις. Όλα αυτά επιφέρουν συνέπειες στην σύσταση των οστών, στην δράση της ινσουλίνης, στην ρύθμιση της αρτηριακής πίεσης, στην λειτουργία του πεπτικού, του αναπαραγωγικού, του νευρικού και του ανοσοποιητικού συστήματος. Είναι πολύ πιθανόν να αναπτυχθεί στεφανιαία νόσος και να εμφανιστεί αναιμία και δύσπνοια. Σε τελικού σταδίου ΧΝΑ υπάρχει αυξημένος κίνδυνος υποθρεψίας. Πάντως, είναι γεγονός ότι πάνω από 500 εκατομμύρια άνθρωποι ανά τον κόσμο ή αλλιώς 1 στους 10 έρχονται αντιμέτωποι με την χρόνια νεφρική ανεπάρκεια.

Στόχος της διατροφής είναι να καθυστερήσει όσο είναι δυνατό την εξέλιξη της νόσου αφού πρόκειται για μη αναστρέψιμη κατάσταση όπως αναφέρθηκε. Η διατροφή εξυπηρετεί και ένα ακόμα στόχο : επιβραδύνει την έναρξη της αιμοκάθαρσης. Επίσης, διατηρεί το σάκχαρο σε φυσιολογικά επίπεδα, μειώνει την αρτηριακή πίεση και τα οιδήματα και προλαμβάνει την υποθρεψία. Επιπλέον, φαίνεται να βοηθά στην αντιμετώπιση των πιθανών παρενεργειών που προκαλούνται από την φαρμακευτική αγωγή. Η μειωμένη παραγωγή άχρηστων προϊόντων του μεταβολισμού των τροφίμων και η διατήρηση του σε χαμηλά επίπεδα είναι ένας ακόμα σκοπός της διατροφής.

Είναι πολύ σημαντικό να λαμβάνει ο ασθενής την σωστή ποσότητα ενέργειας ώστε να μην κινδυνεύει από υποθρεψία. Το θρεπτικό συστατικό που χρειάζεται προσοχή είναι πρωτεΐνη γιατί οι νεφροπαθείς συσσωρεύουν σημαντικές ποσότητες ουρίας(πρωτεΐνη) στο αίμα τους αφού δεν μπορούν να την αποβάλλουν μέσω των ούρων. Πρέπει να καταναλώνουν πρωτεΐνη υψηλής βιολογικής αξίας αφού ο μεταβολισμός της δίνει μικρή ποσότητα παραπροϊόντων με αποτέλεσμα να κυκλοφορούν λιγότερες τοξίνες στο αίμα. Η εν λόγω πρωτεΐνη περιέχεται σε τρόφιμα όπως το ψάρι, το κοτόπουλο, το αυγό και ιδιαίτερα στο ασπράδι. Τα λιπαρά πρέπει επίσης να μετριαστούν γιατί οι ασθενείς με ΧΝΑ είναι πολύ πιθανόν να έχουν αυξημένα επίπεδα τριγλυκεριδίων. Καλό είναι να καταναλώνουν φυτικής προέλευσης έλαια όπως το ελαιόλαδο αφού η συστηματική και με μέτρο χρήση του φαίνεται να προλαμβάνει την ανάπτυξη καρδιαγγειακής νόσου. Όσον αφορά στους υδατάνθρακες χρειάζεται να καλύπτουν ένα σημαντικό μέρος της ημερήσιας θερμιδικής πρόσληψης για να εξασφαλίζεται η απαιτούμενη ενέργεια. Καλό θα ήταν ο ασθενής να προσλαμβάνει σύνθετους υδατάνθρακες π.χ. προϊόντα ολικής άλεσης ώστε να εξασφαλιστεί και η ισορροπία του σακχάρου του αίματος. Οι φυτικές ίνες πρέπει να έχουν έναν μικρό περιορισμό. Συνιστώνται 20 – 25γρ φυτικών ινών(μέχρι 35γρ μπορεί να καταναλώσει ένας φυσιολογικός άνθρωπος) την ημέρα γιατί μεγαλύτερες ποσότητες θα αυξήσουν την πρόσληψη πρωτεΐνης, καλίου και φωσφόρου. Ακόμα και το νερό θα πρέπει να καταναλώνεται συνετά ώστε να αποφεύγονται τα οιδήματα και οι κατακρατήσεις. Η ημερήσια πρόσληψη υγρών πρέπει να ισούται με τον όγκο των ούρων συν 50ml.

Το κάλιο είναι ένα από τα θρεπτικά συστατικά τα οποία χρήζουν περιορισμού σε περιπτώσεις νεφρικής ανεπάρκειας. Φυσιολογικά απομακρύνεται από τον οργανισμό μέσω των νεφρών αλλά στην συγκεκριμένη περίπτωση κάτι τέτοιο δεν είναι εφικτό. Η αυξημένη συγκέντρωση καλίου καλείται υπερκαλιαιμία και μπορεί να προκαλέσει ακόμα και θάνατο. Τρόφιμα πλούσια σε κάλιο είναι οι ξηροί καρποί, τα λαχανικά(αγκινάρες, φασόλια, παντζάρια, μπρόκολο, καρότο, φακές, πατάτα και γλυκοπατάτα, μανιτάρια, σπανάκι, ντομάτα, καλαμπόκι, κολοκύθα), τα φρούτα(μπανάνα, πορτοκάλι, νεκταρίνι, αποξηραμένα φρούτα, ακτινίδιο, πεπόνι, χουρμάδες), τα προϊόντα βρώμης, η σοκολάτα, το γάλα, το γιαούρτι, ο ζωμός κρέατος, η μελάσα, το κρέας και τα ψάρια. Επομένως είναι κάπως δύσκολος ο οριστικός αποκλεισμός του από την καθημερινή σας διατροφή. Καλό είναι να τεμαχίζετε τα λαχανικά και να τα βράζετε αρκετά, χύνοντας το πρώτο νερό. Επίσης θα ήταν χρήσιμο να καταναλώνετε φρούτα χωρίς την φλούδα σε μορφή κομπόστας. Είναι σημαντικό να γνωρίζετε ότι τα περισσότερα τρόφιμα περιέχουν μια ποσότητα καλίου. Επομένως, αυτό που θα βοηθούσε στο περιορισμό του είναι η κατανάλωση μιας μικρότερης μερίδας.

Θα ήταν επίσης χρήσιμο να ελέγχεται και η ποσότητα του φωσφόρου που λαμβάνει από την τροφή ένας νεφροπαθής. Υπάρχουν μάλιστα και συγκεκριμένα φάρμακα που μπορούν να χορηγηθούν στους ασθενείς και να ελαττώσουν την απορρόφησή του από τον γαστρεντερικό σωλήνα. Τρόφιμα με υψηλή περιεκτικότητα σε φώσφορο είναι τα γαλακτοκομικά προϊόντα, τα σκληρά τυριά, τα σκουρόχρωμα αναψυκτικά, η σοκολάτα, το αυγό, τα εντόσθια, το σκουμπρί, οι σαρδέλες, ο σολομός, οι καραβίδες και το κακάο.

Το νάτριο και τα προσλαμβανόμενα υγρά πρέπει να περιοριστούν επίσης αφού δεν μπορούν να απεκκριθούν από τους νεφρούς. Το νάτριο είναι βασικό συστατικό του μαγειρικού αλατιού. Δεν αρκεί όμως, μόνο ο περιορισμός του κατά την διάρκεια του μαγειρέματος, αφού το 85% του νατρίου που καταναλώνουμε καθημερινά βρίσκεται κρυμμένο στα τρόφιμα και μόλις το 15% βρίσκεται στο αλάτι. Πηγές νατρίου είναι τα τυριά, το ψωμί, τα κράκερ, οι αλατισμένοι ξηροί καρποί και οποιοδήποτε συσκευασμένο ή κονσερβοποιημένο τρόφιμο. Φροντίστε να αντικαταστήσετε το αλάτι με μυρωδικά και μπαχαρικά. Δώστε γεύση στα φαγητά σας χωρίς την προσθήκη επιπλέον αλατιού. Μ’ αυτό τον τρόπο θα ρυθμίσετε και την αρτηριακή σας πίεση καλύτερα. Η σύσταση για την ποσότητα των προσλαμβανομένων υγρών έχει δοθεί πιο πάνω, αν και ρυθμίζεται κάθε φορά ανάλογα με το στάδιο της πάθησης. Το παγωμένο νερό, μια τσίχλα ή μια καραμέλα θα βοηθήσουν τον ασθενή να καταπολεμήσει την δίψα του αν η ποσότητα υγρών που καταναλώνει δεν τον ικανοποιεί.

Εξαιτίας της ανεπαρκούς λειτουργίας των νεφρών το ασβέστιο, η βιταμίνη D, ο σίδηρος, το φυλλικό οξύ και ο ψευδάργυρος μπορεί να μειωθούν σημαντικά. Συνήθως συστήνεται από τον θεράποντα ιατρό η λήψη συμπληρωμάτων. Το αλκοόλ είναι απαραίτητο να περιοριστεί επίσης γιατί επιβαρύνει την νεφρική λειτουργία. Συστήνεται και διακοπή του καπνίσματος ώστε να μην επιδεινωθεί η κατάσταση. Η δεύτερη Πέμπτη του Μάρτη έχει καθιερωθεί ως Παγκόσμια Ημέρα Νεφρού με σκοπό να ενημερωθεί το κοινό για την σημασία της σωστής λειτουργίας των νεφρών.



Post a new comment