Eθνική μοναξιά και ατομική μοναχικότητα

0
1839

National Geographic Wallpapers 014Γράφει η Πασχαλία Τραυλού / Συγγραφέας – λογοτέχνης / [email protected]

Πλουτάρχου Ηθικά αριθμός 15, Περί φυγής (600f), Eκδόσεις Κάκτος, 1995, σελ. 340, Μετάφραση: Φιλολογική ομάδα Κάκτος

«Δεν είμαι Αθηναίος ούτε Έλληνας πολίτης, αλλά πολίτης του κόσμου» (Σωκράτης στο «Περί Φυγής”, 600f)

Στάθηκα σε αυτή τη φράση του Σωκράτη, επειδή σήμερα περισσότερο από ποτέ ο στοχασμός των αρχαίων Ελλήνων Φιλοσόφων αποδεικνύει τη διαχρονικότητα,την οξυδέρκεια και τη διορατικότητά του, έχοντας προαιωνίως καταθέσει τον προβληματισμό και τη θέση της παγκόσμιας συνείδησης.

Ενώ υπάρχει η διάχυτη εντύπωση ότι η έννοια του «πολίτη του κόσμου» είναι παράγωγη της σύγχρονης εποχής και αποτέλεσμα ποικίλων οικονομικών κατά βάση διεργασιών που οδήγησαν στην έκρηξη του φαινομένου της παγκοσμιοποίησης, προ πολλών αιώνων ο φιλόσοφος Σωκράτης μας εκπλήσσει, επισημαίνοντας ότι «δεν είναι Αθηναίος ούτε Έλληνας πολίτης, αλλά πολίτης του κόσμου» («Περί Φυγής”, 600f), όπως και ο κυνικός  Διομήδης που αποσυνέδεσε την ύπαρξή του από τα στενά τοπικά όρια της ιδιαίτερης πατρίδας του, αποδίδοντας στο υπαρξιακό ζήτημα οικουμενικές διαστάσεις (Κοκκονός, 2010). Ομοίως ο θεωρητικός Smith (2000) στην κριτική προσέγγιση του Οιδίποδα Τυράννου του Σοφοκλή επισημαίνει το ζήτημα των πολλαπλών ταυτοτήτων, ατομικών και συλλογικών, που καλείται το άτομο να υιοθετήσει στη ζωή του και οι οποίες βασίζονται σε κοινωνικές κατηγοριοποιήσεις (φύλο, πατρίδα, θρησκεία, κοινωνική τάξη).

Αν η βιομηχανική επανάσταση με τη μεταβολή στα μέσα παραγωγής οδήγησε στη διαμόρφωση του εθνικού κράτους και της εθνικής ταυτότητας, η επανάσταση της Πληροφορίας υπό την έννοια αφενός των ταχύτατων εξελίξεων των Νέων Τεχνολογιών Πληροφορίας και Επικοινωνιών, αφετέρου της διεθνοποίησης των πολυεθνικών εταιρειών με το μετασχηματισμό των επενδυτικών πολιτικών, των διαδικασιών πώλησης, του σχεδιασμού και της  παραγωγής  οδήγησαν στην  παγκοσμιοποίηση. Η παγκοσμιοποίηση έχει, πέρα από οικονομικoκοινωνικά, και πολιτισμικά χαρακτηριστικά, ενώ η ηγεμονική αισιοδοξία, υποβάλλει προβληματισμούς  σχετικά με την έννοια της δημοκρατίας, της ισότητας και του ρόλου των εθνικών κρατών.

Ο νέος κόσμος διέπεται από τις αρχές μιας κοινής αγοράς που λειτουργεί με ορίζοντα τη μεγιστοποίηση του κέρδους η οποία επιτυγχάνεται με τη διευκόλυνση των δυνάμεων της αγοράς από τα κράτη. Αυτός ο προσδιορισμός θέτει αυτομάτως την έννοια της παγκοσμιοποίησης σε αντιπαράθεση με την έννοια του εθνικού κράτους, καθώς το εθνικό κράτος παύει να είναι ο διαχειριστής της οικονομίας του και μετατρέπεται σε γρανάζι και ουραγό των διαδικασιών της ετεροκαθοριζόμενης παγκόσμιας οικονομίας.

Ενώ λοιπόν η έννοια της παγκοσμιοποίησης αρχικά αντιμετωπίστηκε ως η αισιόδοξη προοπτική διαμόρφωσης μιας «ενιαίας πλανητικής κοινωνίας» όπως αναφέρει ο καθηγητής Γρόλλιος, (2001) δίχως σύνορα, ανταγωνισμούς και πολεμικές αντιπαραθέσεις, εγκυμονεί πολλούς κινδύνους μεταξύ των οποίων και η εξασθένιση ή υπονόμευση της εθνικής ταυτότητας των λαών, ως τρόπου διατήρησης της αυτοδυναμίας τους και ως μοχλού μαζικής ενεργοποίησης κάθε φορά που η ελευθερία τους κινδυνεύει. Συνεπώς, η παγκοσμιοποίηση έχει σημάνει τον επαναπροσδιορισμό πολλών αρχών και αξιών και εκφράζεται ο φόβος ότι το εθνικό κράτος σταδιακά μετατρέπεται σε δομικό υλικό της παγκοσμιοποίησης με μόνο προορισμό του να την υπηρετήσει.

Ως εκ τούτου, δημιουργούνται δύο τάσεις ως προς την προσέγγιση και την ερμηνεία των συνεπειών της παγκοσμιοποίησης όσον αφορά την έννοια του πολίτη και της εθνικής ταυτότητας. Βάσει της αισιόδοξης οπτικής, η παγκοσμιοποίηση του πολίτη σημαίνει συνειδητοποίηση της παγκόσμιας ενότητας. Η παγκοσμιοποίηση  υπ’ αυτή την έννοια, δεν έχει διαβρωτική επίδραση πάνω στις ιδιαιτερότητες του εθνικού πολίτη αλλά απλώς διευρύνει τους ορίζοντές του. Ωστόσο, αυτή η αντίληψη μάλλον συνδέεται περισσότερο με τους επιχειρηματικούς, κοινωνικούς και γνωστικούς ορίζοντες που προσφέρουν οι Νέες Τεχνολογίες. Οι Νέες Τεχνολογίες όμως και ο τρόπος με τον οποίο γίνεται η διαχείριση των μέσων μαζικής επικοινωνίας είναι οι υπαίτιοι της διαμόρφωσης μιας μαζικής κουλτούρας που εξαπλώνεται ταχύτατα παγκοσμίως, τείνοντας να υποσκελίσει τις εθνικές κουλτούρες και κατά συνέπεια την εθνική ταυτότητα ή να δημιουργήσουν «υβριδικές» κουλτούρες από την ανάμειξη πολλών ετερόκλητων εθνικών στοιχείων, αλλοιώνοντας το καθαρόαιμο προφίλ των εθνικών λαών.

Αν έχουν έτσι όμως τα πράγματα, τότε ποιος ο λόγος τόσης ρητορικής περί απειλούμενης από την παγκοσμιοποίηση εθνικής ταυτότητας; Γιατί κάποιοι θεωρούν πως, αν το ρητό «η ισχύς εν τη ενώσει», αποτέλεσε την αποτύπωση της έννοιας του του έθνους κράτους, το αντίρροπο ρητό «Διαίρει και βασίλευε» είναι αυτό που αποτυπώνει τους μηχανισμούς της παγκοσμιοποίησης;

Το έντονο οικονομικό προφίλ της παγκοσμιοποίησης και οι τρέχουσες οικονομικές εξελίξεις, συντείνουν προς το φαινόμενο του ατομικισμού και προς αυτό που ο φιλόσοφος-κοινωνιολόγος Lechner αποκαλεί «ιδιωτικοποίηση της κοινωνικής συμπεριφοράς», δηλαδή στην αποσιώπηση των διεκδικήσεων, στην εσωστρέφεια που επιβάλλει η αυτοσυντήρηση και στον ατομικισμό. Το άτομο πείθεται να διεκδικήσει εν ολίγοις περισσότερη προσωπική ελευθερία την οποία δεν του παρέχει το έθνος-κράτος. Στις καταναλωτικές κοινωνίες ο χρόνος, το συναίσθημα και η οικονομία αποκτούν διαφορετικά νοήματα, καθώς οποιαδήποτε έκκληση για κοινωνική αλληλεγγύη, έρχεται αντιμέτωπη με την «κουλτούρα του ατομικισμού».

Αν αναλογιστούμε ότι ο εθνικισμός οικοδομήθηκε ως ιδεολογία πάνω στο συναίσθημα, και ότι το συναίσθημα ταύτισης με το έθνος αποτελεί για τον εθνικό πολίτη στοιχείο της υπόστασής του, η συναισθηματική αδράνεια και η παθητικότητα, προς τις οποίες τον ωθεί η παγκοσμιοποιημένη κοινωνία, τον οδηγεί έμμεσα στην αποποίηση της εθνικής του ταυτότητας.

Συμβαίνει εν ολίγοις αυτό που εκφραστική συμπύκνωση αναφέρει η φράση του Αντώνη Σαμαράκη «Πότε οι στέγες των σπιτιών δεν ήταν τόσο κοντά και οι ψυχές των ανθρώπων τόσο μακριά» ή διαφορετικά οι άνθρωποι δεν είναι μόνοι αλλά είναι μοναχικοί. Έτσι άντρες και γυναίκες έρχονται αντιμέτωποι αφενός με την καθημερινότητα, αφετέρου με τις κάθε λογής συνέπειες της παγκοσμιοποίησης, αποποιούμενοι του αγώνα διατήρησης της μοναδικότητας και της διαφορετικότητας, χάνοντας συνεπώς το «πρόσωπό» τους μέσα στο αλλοτριωμένο πλήθος.

Έτσι, ενώ η εθνική ταυτότητα περιορίζει την ελευθερία του «προσώπου», η παγκόσμια ταυτότητα, απειλεί αυτή καθεαυτή την ύπαρξη του «προσώπου». O βασικότερος λόγος, επομένως, διατήρησης της εθνικής ταυτότητας είναι η ενδυνάμωση της έννοιας του προσώπου του πολίτη μέσα από την ταύτιση με το έθνος και το αίσθημα συντροφικότητας και ασφάλειας που βιώνει σε αυτό το ιδεολογικό και πολιτικό σχήμα.

Από την άλλη πλευρά ωστόσο, καθώς η παρέμβαση και η μέριμνα των κρατών πρόνοιας έχει ατονίσει λόγω της παγκοσμιοποίησης, ενώ αντιστρόφως ενισχύεται το κράτος ελέγχου όπως αποκαλεί ο καθηγητής Ζμας, (2007), αρχίζει να διαφαίνεται μια αντιπαλότητα του πολίτη με το κράτος που στη συνείδησή του συνδέεται με την έννοια του έθνους. Αυτή η αντιπαλότητα είναι που ωθεί τις εξελίξεις προς τη χαλάρωση της εθνικής του ταυτότητας.

Καθώς η παγκοσμιοποίηση έχει ως κοινό παρονομαστή τη φυγή από το εθνικό κράτοςδεδομένου ότι τα εθνικά κράτη πλέον κυβερνούν εικονικά και καθώς εξασθενεί το αίσθημα ασφάλειας του πολίτη προς το έθνος-κράτος, η εθνική ταυτότητα οδεύει προς εξαφάνιση.

Οι αλλαγές που σχετίζονται με την παγκόσμια ενοποίηση, οδηγούν βέβαια συχνά, λόγω φόβου, στις παλιές αξίες και πίστεις, θρησκευτικές και εθνικές, συνεπώς στην ανάγκη ενίσχυσης της εθνικής ταυτότητας, προκειμένου οι λαοί να κρατηθούν από κάπου στη λαίλαπα των διεθνών μετασχηματισμών, επιδιώκοντας την επιστροφή στην κατάσταση της αθωότητας, γεγονός που τον ξαναδένει με το θρησκευτικό ιδεώδες αλλά και με θεσμούς που χαλάρωσαν, όπως η οικογένεια και το έθνος.

Από τα ανωτέρω συνεπάγεται ότι όντως υπάρχει θέμα αν όχι εξαφάνισης σίγουρα επαναπροσδιορισμού της έννοιας και του ρόλου του εθνικού κράτους και ο πολίτης βρίσκεται στο μεταίχμιο μιας νέας εποχής κατά την οποία καλείται να εναρμονίσει την αναπόφευκτη νέα κοσμική ταυτότητά του με την εθνική του ταυτότητα και να εντοπίσει τη χρυσή τομή ανάμεσα στις πάγιες αξίες και τη νεωτερικότητα, προκειμένου να διατηρήσει άθικτη την αυτονομία του και τη δυνατότητα του αυτοπροσδιορισμού του.

Το αίσθημα του ανήκειν σε μια ομάδα με κοινά σημεία αναφοράς και κοινούς στόχους, είναι αναγκαία συνθήκη για να  αμβλυνθεί το αίσθημα της απομόνωσης που επιβάλλει η αχανής παγκοσμιοποιημένη κοινωνία. Επομένως, η εθνική ταυτότητα ως σύνδεση με την εθνική κοινωνία δεν εξαφανίζεται στο χωνευτήρι της παγκοσμιοποίησης, επειδή η παγκόσμια κοινωνία αδυνατεί να προσφέρει στους ανθρώπους την αίσθηση της εθνικής κοινωνίας.

Από τους προαναφερόμενους προσδιορισμούς αναδύεται αυθόρμητα  ο προβληματισμός για το προφίλ της σύγχρονης λογοτεχνίας, αυτής που διαμορφώνεται μέσα στην παγκοσμιοποιημένη κοινωνία. Θεωρίες που καθιστούσαν παρωχημένη την ενασχόληση με θέματα τα οποία προβάλλουν και ενισχύουν την έννοια της εθνικής ταυτότητας μοιάζουν να καταρρίπτονται από την αποδεδειγμένη αναγκαιότητά της ως μέσο αυτοπροσδιορισμού και ως δομικού στοιχείου της ατομικής ταυτότητας.

Από τα παραπάνω συνάγεται ότι και η Ελλάδα βιώνει τους κραδασμούς της μετάβασης από την εθνική στην παγκόσμια κοινωνία. Ως χώρα με ισχυρή άλλοτε εθνική συνείδηση που ως έθνος ταλανίστηκε υπερβολικά και επιβίωσε χάρη στα χαρακτηριστικά που συνέθεταν την εθνική ταυτότητα των πολιτών της (πατρίδα, θρησκεία, οικογένεια), βιώνει σήμερα εξαιρετική απογοήτευση από την έλλειψη εμπιστοσύνης στις κυβερνήσεις της, από την αποδόμηση του κράτους πρόνοιας και από τη χαλάρωση του θρησκευτικού αισθήματος.

Για πολλούς η οικονομική κρίση που σηματοδοτεί την προηγηθείσα πνευματική και ιδεολογική κρίση και τη διάβρωση που υπέστη η Ελλάδα εδώ και αρκετές δεκαετίες, είναι ένας καίριος άξονας επαναπροσδιορισμού των αξιών και επιστροφής στις ιδεολογικές ρίζες του Έλληνα.

Η ιστορία έχει αποδείξει ότι είναι ανέφικτη η μακροπρόθεσμη πρόβλεψη για την εξέλιξη της ανθρώπινης δράσης και των κοινωνιών καθώς ο ανθρώπινος παράγοντας είναι πάντα απρόβλεπτος. Όμως το σίγουρο είναι ότι η οικονομική κρίση σηματοδοτεί μια βίαιη κοινωνική μετασχηματιστική δράση η οποία θα οδηγήσει σε μια νέα εποχή, που ευχόμαστε να είναι φωτεινή και αισιόδοξη και όχι μια νέα εκδοχή σκοταδισμού και ιδεολογικής και κοινωνικής οπισθοδρόμησης.  To βέβαιο είναι ότι η έννοια του εθνικού κράτους αδυνατεί και δεν πρέπει να αποσοβήσει τη διαμόρφωση της παγκόσμιας συνείδησης καθώς αποτελεί μια μάλλον νομοτελειακή αρχή προς την οποία κατευθύνεται η ανθρώπινη πολιτισμική συνείδηση, όπως από νωρίς επισημάνθηκε από τον διορατικό, δικό μας Σωκράτη. Εκείνο στο οποίο πρέπει να εστιάσει τέχνη, η επιστήμη και η πολιτική είναι στην περιφρούρηση των ανθρωπιστικών ιδεών που θα εξασφαλίσουν τις αναγκαίες ισορροπίες μεταξύ του ατομικού και του συλλογικού ώστε η παγκοσμιοποιημένη κοινωνία να μην οδηγήσει στην εξαφάνιση του ανθρώπινου προσώπου κάτω από τον οδοστρωτήρα των οικονομικών συμφερόντων.

Προηγούμενο άρθρο‘Πατρικό σπίτι: οι δρομείς»: έκθεση ζωγραφικής του Γιάννη Παλατζίδη στο Garcon
Επόμενο άρθροΣκυταλοδρομία για 10.000 παιδιά που ζουν σε ιδρύματα
Τι είναι το thinkfree; Καλή ερώτηση. Μια παρέα, έτσι ξεκίνησε κι έτσι συνεχίζει, που θέλει να ποστάρει χωρίς περιορισμούς ό,τι την ευχαριστεί. Ό,τι γράφει ή ό,τι διαβάζει. Στο thinkfree δίνουμε το λόγο στους ανθρώπους του πολιτισμού μέσα από τη δραστηριότητά τους, αναδεικνύουμε νέα πρόσωπα με κοινό χαρακτηριστικό τη θετική σκέψη (think positive) και τη δημιουργικότητα σε κάθε τομέα και χώρο (πολιτιστικό, επιχειρηματικό, επιστημονικό κ.ά.), φιλοξενούμε ελεύθερα (write free) τεκμηριωμένες απόψεις για θέματα πολιτικής πολιτισμού, πολιτικής και κοινωνίας, οικολογίας και αστικού περιβάλλοντος, αρχιτεκτονικής και υγιεινής ζωής. Το thinkfree είναι κι ένα διπλό πείραμα: σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων που το στηρίζουν, αλλά και δημιουργίας ενός no budget ηλεκτρονικού περιοδικού (e-magazine). Γι' αυτό δεν είναι τυχαίο ότι μακροημερεύουμε χωρίς δυσκολία! Με σεβασμό και εκτίμηση, με αγάπη γι' αυτό που κάνουμε.

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.