ΠΡΟΜΗΘΕΥΣ ΔΕΣΜΩΤΗΣ: Από τηλε-θεατής, πρωταγωνιστής

0
451

Η σχέση μας με την αρχαία δραματουργία μοιάζει πολλές φορές να ενσαρκώνει μια αλληγορία του αισχύλειου δράματος «Προμηθεύς Δεσμώτης». Το μεγαλείο του κλασικού θεάτρου (αρχαίου και νεότερου) αντιμετωπίζεται πολλές φορές (τις περισσότερες) με προμηθεϊκό τρόπο. Σαν το αλυσόδεμα στον βραχώδη Καύκασο να αποτελεί μια ζοφερή υπόμνηση σε οποιονδήποτε σύγχρονο δημιουργό επιχειρήσει να ερμηνεύσει με τρόπο που, κατά την κοινή θέα και λογική, ανατρέπει την παραδοσιακή ιεραρχία.

Του Βασίλη Καραγιώργου

Αφορμή για τις γραμμές τούτες στάθηκε μια παράσταση πρόσφατη με τον τίτλο «Προμηθεύς Δεσμώτης». Μοντέρνα σκηνικά, ευρηματική ενδυματολογία, υποβλητικά ηχητικά τεχνάσματα, πρωτότυπη χορογραφία. Ο θεατής, όμως, καλά κρατημένος σε απόσταση, αμέτοχος στα τεκταινόμενα, νοητά φυσικά, όχι σωματικά – αλλά στην ουσία σε αυτό δεν καλεί ένα έργο τέχνης, ένα βιβλίο, στον θάνατο του δημιουργού μέσα από τη γένεση (μπορεί και γέννηση) του θεατή-αναγνώστη; Είμαστε γεννήματα της νεότερης εποχής, του ορθολογισμού, εποχής που δεν θεωρεί άλυτο κανένα αίνιγμα, δεν θεωρεί αγεφύρωτη καμιά απόσταση, εν προκειμένω την απόσταση από το εδώλιο μέχρι τη σκηνή.

Πολλοί είναι αυτοί που θα ήθελαν να δουν ένα τόλμημα, μια παράσταση στην οποία πρωταγωνιστές απόμακροι δεν θα ήταν οι (δημιουργημένοι από τον άνθρωπο) ολύμπιοι θεοί, αλλά οι ίδιοι οι άνθρωποι. Η παράσταση που αποτέλεσε αφορμή για τις σκέψεις που γεμίζουν τις γραμμές τούτες, ζωντάνεψε με τα σύγχρονα θεατρικά εργαλεία την άγρια πάλη ανάμεσα στους θεούς για τον καταμερισμό της εξουσίας. Οι λέξεις, όμως; Το σημαντικότερο εκφραστικό μέσο στο θέατρο;

Ο θεατής της καλοκαιρινής παράστασης άκουσε, ανάμεσα στα άλλα, ότι ο Δίας έχει πια κυριαρχήσει στην αντιπαράθεση με τον Κρόνο, κι έχει φέρει στο σύμπαν τη δική του τάξη πραγμάτων. Ο Προμηθέας αντιτάσσεται στις μεθοδεύσεις του καινούργιου δικτάτορα του Ολύμπου. Γίνεται μάλιστα ένα από τα «θύματα» της καινούργιας εξουσίας και αλυσοδένεται στον βραχώδη, μακρινό Καύκασο, εξόριστος, μέχρι να αλλάξει φρόνημα. Τιμωρήθηκε γιατί βοήθησε τους ανθρώπους να απελευθερωθούν από τον φόβο που γεννούσε η άγνοιά τους για τον φυσικό κόσμο.

«Με κυνηγούν», λέει ο Προμηθέας, εννοώντας την καινούργια ηγετική ομάδα του Ολύμπου, «για τη φωτιά που βάζοντας σε νάρθηκα έκλεψα, αυτή που δάσκαλος κάθε τέχνης και μεγάλος βοηθός για τους θνητούς φανερώθηκε» (109-111). Και μολονότι διατείνεται ότι έσωσε το θνητό γένος από την τερατώδη σύλληψη του Δία, που «σκόπευε γένος καινούργιο άλλο να σπείρει» (233), ο ίδιος στην ουσία δεν κατάφερε να σώσει κάθε άνθρωπο χωριστά από την απώλεια, τη θνητή του δηλαδή φύση, όπως ομολογεί με δραματικό τρόπο στη στιχομυθία του με τον χορό: «ΧΟ. Μήπως ίσως προχώρησες πιο πέρα από αυτά; ΠΡ. Έκανα να μη βλέπουν μπροστά τους τον θάνατο οι θνητοί. ΧΟ. Βρίσκοντας ποιο φάρμακο για την αρρώστια αυτή; ΠΡ. Τυφλές ελπίδες μες στην ψυχή τους έβαλα» (247-250). Η στάση του Χορού γίνεται ειρωνική από δω και μπρος: «ΧΟ. Μεγάλη είναι η ωφέλεια που χάρισες στους θνητούς. ΠΡ. Εκτός απ’ αυτά όμως και τη φωτιά τους έδωσα. ΧΟ. Κι έχουν τώρα τη λαμπερή φωτιά οι λιγόζωοι άνθρωποι;» (251-253). Έτσι, όταν λίγο πιο κάτω, στη συνομιλία του με τον Ωκεανό, που περισσότερο με απολογία μοιάζει, επανέρχεται στο συγκεκριμένο θέμα, στον λόγο δηλαδή που τον αλυσόδεσε στον βραχώδη τόπο της μακρινής του εξορίας, απαριθμώντας τις ευεργεσίες του προς το ανθρώπινο γένος (442-468, 478-502), όλες απότοκες της γνώσης που τους χάρισε να κυριαρχούν πάνω στον φυσικό κόσμο που τους περιβάλλει, ξαναμπαίνει το θέμα της θνητότητάς τους. Ποιος ο λόγος να πάρει αυτό το ρίσκο, για να ωφελήσει με το δώρο της γνώσης τους λιγόζωους ανθρώπους, όταν μάλιστα ο Χορός και πάλι θα του επαναφέρει την κομβική λέξη για τους ανθρώπους: «εφαμερίων» (546), εφήμερων δηλαδή;

Το θέμα της γνώσης του φυσικού κόσμου θα το ξανασυναντήσει, φυσικά, ο αναγνώστης πολύ συχνά, όπως στο βιβλίο της Γένεσης, όπου οι δυο αθάνατοι πρωτόπλαστοι θα μεταπέσουν στη θνητή κατάσταση και θα αγωνίζονται έκτοτε για την ανάκτηση της αθανασίας τους. Αυτή η προοπτική, που την περνάει υπόγεια και ο Αισχύλος στους θεατές του, είναι πολύ κοντά στη σημερινή ορθολογική εποχή. Ο άνθρωπος του Διαφωτισμού, της εποχής της γνώσης και της ορθής σκέψης έχει κυριαρχήσει πάνω στον κόσμο, έχει κατακτήσει κάθε γνώση, αλλά βρίσκεται στο ίδιο τραγικό αδιέξοδο με τον προμηθεϊκό θεατή· δεν μπορεί να κερδίσει τη μάχη με τον χρόνο. Ο χρόνος του σύγχρονου ανθρώπου, ατομικά, μα και συλλογικά όπως αποδεικνύει με τις αποδεικτικές της μεθόδους η επιστήμη, είναι περιορισμένος, μια κουκκίδα μπρος σ’ ένα άπειρο σύμπαν.

Οι θεατές του Αισχύλου, καθισμένοι στα εδώλιά τους, ακούνε τους ήχους που φτάνουν στ’ αυτιά τους από τη σκηνή και την ορχήστρα, αλλά προτού προλάβουν να νιώσουν άβολα με την αλήθεια που κρύβεται κάτω από τη σάρκα τους, ένα θνητό σώμα δηλαδή, προτού δηλαδή η γνώση αυτής της αλήθειας τους αλυσοδέσει μαζί με τον Προμηθέα, ο δραματουργός τους τραβάει την προσοχή κι επικεντρώνεται έξυπνα πάνω στο δράμα του ήρωά του. Από το ανθρώπινο δράμα δηλαδή, περνάει γρήγορα στο δράμα του πρωταγωνιστή και μετατρέπει την ιστορία του σε μια διαμάχη ανάμεσα στην παλιά και στην καινούργια τάξη των μακρινών ολύμπιων πραγμάτων.

Η ομολογία που κάνει ο Προμηθεύς στην Ιώ, στην οποία «προφητεύει» το μέλλον, «δύσκολα θ’ άντεχες τα δικά μου βάσανα, που η μοίρα μου δεν είναι ποτέ μου να πεθάνω! Διότι αυτό θα ήταν γλιτωμός από τα βάσανά μου» (752-754), θα μπορούσε να ακουστεί ίσως σαν μια τραγική ειρωνεία, μια γλυκόπικρη λύση στο πεπερασμένο της ανθρώπινης ατομικότητας. Στο τέλος, δυστυχώς, η ενδεχόμενη απευλευθέρωση του Προμηθέα δεν θα σημάνει και την απελευθέρωση των θεατών από το κυρίαρχο υπαρξιακό δράμα της ανθρώπινης φύσης, της θνητότητας δηλαδή.

Η δράση του έργου με άλλα λόγια μεταφέρεται στο πεδίο της διαμάχης των αθάνατων για επικράτηση. Οι θεατές σιγά σιγά παρακολουθούν μια μάχη υπερηρώων -από τους οποίους η μυθολογία είναι γεμάτη- και καλούνται να πάρουν το μέρος του «ευεργέτη-προστάτη» τους, αποδεχόμενοι σιωπηλά την ίδια ώρα τη θνητή τους μοίρα ως λύτρωση από ένα αέναο βασανιστήριο, τραβώντας μακριά τα μάτια τους από το σκοτεινό κενό που χάσκει μπροστά τους και τους χωρίζει λυτρωτικά από τη σκηνή. Μια απόσταση ασφαλείας ανάμεσα στον μεγάλο εφιάλτη του θεατή-ανθρώπου, τον περιορισμένο χρόνο του, απόσταση που τον καθιστά τηλε-θεατή.

Και ναι μεν, ο σύγχρονος του Αισχύλου θεατής ενδεχομένως να χρειαζόταν να δει αυτή τη μετατόπιση του κέντρου βάρους στην πλοκή, να κλείσει δηλαδή τα μάτια του μπρος στο δικό του δράμα, όμως, ο σημερινός θεατής-άνθρωπος είναι πιο ώριμος, σε κάθε περίπτωση πιο πρόθυμος να δει το προμηθεϊκό δράμα πιο άμεσα, πιο προσωπικά. Γιατί ο σημερινός άνθρωπος του ορθού λόγου θα αφομοιώσει άμεσα την πικρή παραδοχή του Προμηθέα: «Αλγεινόν μεν μοι και λέγειν εστίν τάδε, άλγος δε σιγάν». Ο σημερινός θεατής, ήδη από την εποχή των Φώτων και δω, με παλινδρομήσεις είναι η αλήθεια, έχει απομυθοποιήσει τους θεούς, τον θίασο δηλαδή του Αισχύλου στο προμηθεϊκό δράμα.

Κοντολογίς, οι πρωταγωνιστές σ’ ένα σύγχρονο Προμηθέα Δεσμώτη θα μπορούσαν κάλλιστα να είναι οι άνθρωποι, ο άνθρωπος των νεοτέρων χρόνων που επαναστάτησε ενάντια σε κάθε μεταφυσική αυθεντία και θεοποίησε τον ίδιο του τον εαυτό, που έκανε θρησκευτικό δόγμα τη θέση ότι η γνώση είναι δικό του δημιούργημα, ότι το μυαλό του είναι πλασμένο, από μόνο του και όχι από κάποια προμηθεϊκή δωρεά, να γνωρίσει κάθε αλήθεια, όσο καλά κρυμμένη κι αν είναι. Ό,τι παραμένει σκοτεινό εξάλλου, δεν τον αφορά, το βυθίζει στον κόσμο του μύθου.

Μια σύγχρονη προμηθεϊκή δραματοποίηση, λοιπόν, δεν μπορεί παρά να είναι μια αλληγορία του πραγματικού νοήματος του μηνύματος του Αισχύλου, το οποίο μπορεί εύκολα να ιδωθεί ως μια πρώτη, θαρραλέα προσπάθεια μετατόπισης του δράματος από τους θεούς-ηθοποιούς, στον άνθρωπο-θεατή. Γιατί, μην ξεχνάμε, οι θεοί του Ολύμπου είναι από τις πιο γήινες μεταφυσικές προβολές της ανθρώπινης διανόησης. Μην ξεχνάμε, τέλος, ότι το προμηθεϊκό δώρο, η γνώση, καλεί σε μια διαρκή αναζήτηση.

 

 

 

 

  • ΕΤΙΚΕΤΕΣ
  • home
Προηγούμενο άρθρο«Τα χαμένα» του Μιχάλη Φακίνου
Επόμενο άρθροΦθινόπωρο, όπως Νοέμβρης
Τι είναι το thinkfree; Καλή ερώτηση. Μια παρέα, έτσι ξεκίνησε κι έτσι συνεχίζει, που θέλει να ποστάρει χωρίς περιορισμούς ό,τι την ευχαριστεί. Ό,τι γράφει ή ό,τι διαβάζει. Στο thinkfree δίνουμε το λόγο στους ανθρώπους του πολιτισμού μέσα από τη δραστηριότητά τους, αναδεικνύουμε νέα πρόσωπα με κοινό χαρακτηριστικό τη θετική σκέψη (think positive) και τη δημιουργικότητα σε κάθε τομέα και χώρο (πολιτιστικό, επιχειρηματικό, επιστημονικό κ.ά.), φιλοξενούμε ελεύθερα (write free) τεκμηριωμένες απόψεις για θέματα πολιτικής πολιτισμού, πολιτικής και κοινωνίας, οικολογίας και αστικού περιβάλλοντος, αρχιτεκτονικής και υγιεινής ζωής. Το thinkfree είναι κι ένα διπλό πείραμα: σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων που το στηρίζουν, αλλά και δημιουργίας ενός no budget ηλεκτρονικού περιοδικού (e-magazine). Γι' αυτό δεν είναι τυχαίο ότι μακροημερεύουμε χωρίς δυσκολία! Με σεβασμό και εκτίμηση, με αγάπη γι' αυτό που κάνουμε.

ΑΦΗΣΤΕ ΜΙΑ ΑΠΑΝΤΗΣΗ

Please enter your comment!
Please enter your name here

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί το Akismet για να μειώσει τα ανεπιθύμητα σχόλια. Μάθετε πώς υφίστανται επεξεργασία τα δεδομένα των σχολίων σας.